Pinyin, romaji, IPA — waar de regel onder het woord voor dient
Onder een Chinees, Japans of Koreaans woord staat dezelfde klank soms op twee of drie manieren geschreven. Elk ervan heeft een eigen taak. Wat je aan elk hebt, en wanneer je het kunt missen.
Onder een Japans woord in Mullawo staan soms drie dingen achter elkaar: みず mizu [mˈizɯᵝ]. Bij een Chinees woord zijn het er twee, 橙色 chéngsè en daarachter een transcriptie tussen vierkante haken. Het ziet eruit als één en dezelfde informatie in drie jasjes. Toch is dat niet zo, en wie het verschil meteen doorheeft, scheelt zichzelf de eerste maanden flink wat gepuzzel.
Elk antwoordt op een eigen vraag
IPA: hoe klinkt het? Tussen de vierkante haken staat het Internationaal Fonetisch Alfabet. Daarin hoort bij elke klank één teken, en dat teken is in alle talen hetzelfde. Van de drie is dit de enige die de klank zelf vastlegt, en niet een afspraak over hoe je hem spelt. Elke taal in Mullawo met een transcriptie heeft die in IPA.
Romanisering: hoe typ je het, hoe staat het in het lesboek? Bij Chinees, Japans en Koreaans laat Mullawo ook de officiële spelling in Latijnse letters zien die de taal zelf hanteert:
- pinyin voor Chinees, met toontekens: 橙色 chéngsè (oranje);
- romaji voor Japans: オレンジ色 orenji-iro;
- Revised Romanization voor Koreaans, het officiële systeem van Zuid-Korea: 주황색 juhwangsaek.
Hiermee typ je op je telefoon, dit gebruiken lesmethodes, en dit zie je op straatnaamborden en plattegronden. Maar het blijft een spelling, geen beschrijving van de klank: de zh van pinyin en de eo van het Koreaans klinken heel anders dan een Nederlander zou denken.
Lezing: hoe ziet het woord eruit in het eigen klankschrift van de taal? Dit geldt alleen voor Japans. Staat een woord in kanji, dan zie je ernaast hoe het in kana wordt gelezen: 水 → みず, オレンジ色 → オレンジいろ. Zo 'hoort' een Japanner het woord bij het lezen, en anders dan romaji is dit gewoon Japans.
Waarom ze elk een eigen plek hebben
Eerst stonden ze samen in één veld, en op dezelfde plek op de kaart kon dan de ene of de andere verschijnen. Verwarrend als je de taal nog leert: is mizu de uitspraak of de spelling? En is [mˈizɯᵝ] soms een ander woord?
Nu heeft elk zijn vaste plaats, altijd in dezelfde volgorde: lezing, romanisering, IPA. Alles past op één regel, zodat het woord niet verschuift als je de kaart omdraait.
Wat je leest, per taal
Chinees: pinyin, en de tonen tellen echt. Die tekentjes zijn geen opsmuk. mā, má, mǎ en mà zijn vier verschillende lettergrepen; met de verkeerde toon zeg je iets anders of helemaal niets. Lees pinyin dus inclusief de tekens, zeg het woord na met de luidspreker en zie de toon als onderdeel van de spelling. Kom je er bij een klank niet uit, bijvoorbeeld bij het verschil tussen zh, j en z, dan helpt de IPA, maar voor dagelijks gebruik is pinyin je werkpaard.
Japans: kana, en romaji zo kort mogelijk. Met romaji kom je in de eerste week sneller op gang, maar het eerste jaar houdt het je op. Hiragana en katakana zijn samen ongeveer honderd tekens, en daarin wordt Japans eigenlijk geschreven. Kun je die lezen, dan is de lezing naast de kanji alles wat je nodig hebt en zit romaji alleen nog in de weg.
Koreaans: romanisering tot je Hangul kunt lezen, en niet langer. Dat duurt een week, geen jaar: lees maar hoe Hangul in elkaar zit. Daarna is Revised Romanization vooral ballast, want Hangul geeft Koreaans preciezer weer dan Latijnse letters ooit kunnen.
Alle andere talen: IPA bij twijfel, en altijd even luisteren. Bij Spaans of Georgisch zegt de spelling al bijna alles over de uitspraak. Bij Engels, Frans of Portugees veel minder, en dan is de IPA de enige betrouwbare gids voor hoe de letters in juist dat woord klinken. Toch vervangt geen transcriptie je oren: tik op de luidspreker, en tik nog een keer om het woord langzaam te horen.
De regel verbergen
Voor de hele regel is er één schakelaar, Transcriptie tonen, in Instellingen. Zet hem uit zodra het schrift je genoeg vertelt: na een week Hangul, als de kana vanzelf gaan, of als je merkt dat je naar de Latijnse letters kijkt in plaats van naar het woord. Begin je aan een nieuwe taal, dan zet je hem gewoon weer aan.
Alleen Chinees is een geval apart. De karakters laten niet zien hoe ze klinken, dus het moment waarop het schrift je vertelt hoe je een onbekend woord uitspreekt, komt nooit. Laat de regel daar aan zolang je nieuwe woorden leert.
In het kort
- Lees de regel mee in de eerste weken. Het is een brug, en een brug is er om over te gaan.
- Leer het schrift dat de taal zelf gebruikt, kana of Hangul, en laat de romanisering los zodra het kan.
- Laat bij Chinees nooit de toontekens vallen. Van heel pinyin zijn dat de onmisbare onderdelen.