Pinyin, romaji, IPA — dòng chữ nhỏ dưới mỗi từ muốn nói gì

Trong Mullawo, ngay dưới một từ tiếng Nhật có khi nằm cùng lúc ba thứ: みず mizu [mˈizɯᵝ]. Với từ tiếng Trung thì có hai: 橙色 chéngsè, kèm theo phần phiên âm đặt trong ngoặc vuông. Thoạt trông cứ ngỡ là một thông tin được viết lại ba lần. Thật ra không phải, và phân biệt được chúng ngay từ đầu sẽ giúp bạn bớt rối đi khá nhiều trong mấy tháng đầu học.

Mỗi thứ trả lời một câu hỏi

IPA — từ này phát âm ra sao? Phần trong ngoặc vuông là Bảng ký hiệu ngữ âm quốc tế: mỗi âm ứng với đúng một ký hiệu, và bộ ký hiệu ấy dùng chung cho mọi thứ tiếng. Trong ba thứ, chỉ có IPA là tìm cách ghi lại bản thân âm thanh, còn hai thứ kia là cách viết chính tả. Ở Mullawo, cứ thứ tiếng nào có phiên âm thì đều có phiên âm IPA.

La-tinh hóa — người ta gõ và dạy từ này thế nào? Với tiếng Trung, Nhật và Hàn, Mullawo hiện thêm cách viết bằng chữ La-tinh theo chuẩn mà chính thứ tiếng đó sử dụng:

• Tiếng Trung — pinyin, có dấu thanh: 橙色 chéngsè (màu cam).
• Tiếng Nhật — romaji: オレンジ色 orenji-iro.
• Tiếng Hàn — Revised Romanization, hệ chính thức ở Hàn Quốc: 주황색 juhwangsaek.

Bạn gõ bàn phím điện thoại bằng chính cách viết này, sách giáo khoa cũng dùng nó, và biển hiệu hay bản đồ cũng ghi như vậy. Có điều đây là một hệ chính tả, chứ không phải bản mô tả âm thanh: zh trong pinyin hay eo trong tiếng Hàn không hề đọc như mắt người Việt vẫn quen đoán.

Cách đọc — từ này viết bằng chữ ghi âm của chính tiếng đó trông thế nào? Cái này chỉ tiếng Nhật mới có. Từ viết bằng kanji sẽ có cách đọc bằng kana đi kèm bên cạnh: 水 → みず, オレンジ色 → オレンジいろ. Đó là âm mà người Nhật tự nghe thấy trong đầu khi đọc chữ — và khác với romaji, nó là tiếng Nhật thật sự.

Tại sao phải để riêng từng thứ

Trước kia cả mấy thứ này dồn chung vào một trường, nên trên thẻ, thứ nào cũng có thể hiện ra ở cùng một chỗ. Người học sẽ lúng túng ngay: mizu là cách đọc hay cách viết? [mˈizɯᵝ] có phải là một từ khác không?

Giờ thì mỗi thứ có chỗ riêng trên dòng và luôn xếp theo một thứ tự cố định — cách đọc, La-tinh hóa, IPA. Tất cả vẫn gói gọn trong một dòng, để lúc lật thẻ, chữ trên thẻ không bị xô lệch.

Vậy nên đọc thứ nào

Tiếng Trung: đọc pinyin, và đừng xem nhẹ thanh điệu. Người Việt hẳn sẽ thấy quen: cũng như dấu trong tiếng Việt, dấu thanh trong pinyin chẳng phải để làm cảnh. mā, má, mǎ, mà là bốn âm tiết khác nhau, đọc sai thanh là thành một từ khác, hoặc chẳng thành từ nào. Hãy đọc pinyin có dấu, nói theo giọng đọc trong loa, và coi thanh điệu là một phần của chính tả. Gặp âm nào khó hiểu — chẳng hạn zh, j và z khác nhau ở đâu — thì có IPA để tra, nhưng ngày nào bạn cũng sẽ dùng đến pinyin.

Tiếng Nhật: dựa vào kana, và bỏ romaji càng sớm càng tốt. Romaji giúp bạn vào cửa nhanh nhất ở tuần đầu, nhưng lại kéo chậm bạn nhất suốt năm đầu. Hiragana với katakana gộp lại chỉ khoảng một trăm ký tự, và tiếng Nhật được viết thật sự bằng chúng. Đọc được kana rồi thì chỉ cần dòng cách đọc bên trên kanji là đủ, romaji lúc đó chỉ còn là nhiễu.

Tiếng Hàn: đọc được Hangul rồi thì bỏ phiên âm La-tinh. Chuyện này mất một tuần chứ không phải một năm — xem bài Hangul vận hành ra sao. Qua tuần đó, Revised Romanization chỉ còn vướng víu: Hangul ghi tiếng Hàn chính xác hơn hẳn mọi thứ chữ La-tinh làm được.

Các thứ tiếng khác: chưa chắc thì nhìn IPA, còn loa thì lúc nào cũng nên bấm. Với tiếng Tây Ban Nha hay tiếng Gruzia, chính tả đã cho bạn biết gần hết cách đọc. Tiếng Anh, Pháp hay Bồ Đào Nha thì không như vậy, và IPA là thứ duy nhất nói thật cho bạn biết các chữ cái trong chính từ này đọc ra sao. Dù vậy, không có phiên âm nào thay được việc tận tai nghe từ đó — hãy chạm vào loa, chạm hai lần nếu muốn nghe chậm.

Khi nào thì tắt

Cả dòng này chỉ do một công tắc trong Cài đặt điều khiển — Hiển thị phiên âm. Hãy tắt nó khi riêng chữ viết đã đủ với bạn — sau tuần đầu làm quen Hangul, khi đọc kana đã thành phản xạ, hoặc khi bạn chợt nhận ra mình đang đọc chữ La-tinh thay vì đọc từ. Lúc bắt đầu một thứ tiếng mới, bạn vẫn có thể bật lại bất cứ khi nào.

Riêng tiếng Trung thì khác. Chữ Hán không cho biết âm đọc, nên sẽ chẳng có lúc nào chỉ nhìn chữ mà biết một từ mới đọc thế nào — chừng nào còn gặp từ mới, cứ để dòng này bật.

Tóm lại, nên làm gì

1. Mấy tuần đầu, cứ đọc dòng này. Nó là cây cầu, mà cầu thì để bước qua.
2. Học thứ chữ mà tiếng đó thật sự dùng — kana, Hangul — và có thể buông phiên âm La-tinh lúc nào thì buông ngay lúc đó.
3. Với tiếng Trung, đừng bao giờ bỏ dấu thanh. Trong pinyin, đó là phần duy nhất bạn không thể thiếu.